Bez
Wstęp
Bez, znany również jako dziki bez lub bzowina (Sambucus L.), to rodzaj roślin, który należy do rodziny piżmaczkowatych. W przeszłości klasyfikowany był w innych rodzinach, jednak obecnie uznawany jest za odrębny rodzaj, obejmujący ponad 20 gatunków. Rośliny te występują głównie na półkuli północnej, w klimacie od umiarkowanego do podzwrotnikowego, a w strefie równikowej można je spotkać w górach. Na półkuli południowej można je znaleźć w Ameryce Południowej oraz wschodniej Australii. W Polsce dziko rosną trzy gatunki: bez czarny (S. nigra), bez hebd (S. ebulus) oraz bez koralowy (S. racemosa). Niektóre z tych roślin są uprawiane jako ozdobne, a bez czarny wyróżnia się także jadalnymi owocami oraz zastosowaniem w aromatyzacji napojów.
Morfologia Bzu
Pokrój
Rośliny z rodzaju Sambucus mogą przyjmować różne formy, od krzewów po małe drzewa i rośliny zielne. Ich pędy są gładkie, kreskowane lub pokryte brodawkami z przetchlinkami, co nadaje im charakterystyczny wygląd. Wewnątrz pędów znajduje się szeroki, gąbczasty rdzeń, co jest cechą wyróżniającą ten rodzaj roślin. Dodatkowo na ich powierzchni często występują pozakwiatowe miodniki, które przyciągają owady zapylające.
Liście
Liście bzu są sezonowe i nakrzyżległe, co oznacza, że wyrastają naprzeciwko siebie na gałęziach. Zazwyczaj mają one formę nieparzystopierzastozłożoną i mogą być wspierane przez przylistki lub być ich pozbawione. Najczęściej liście składają się z 5-7 listków, które układają się na osi liścia w sposób naprzeciwległy lub skrętoległy. Ich kształt może być piłkowany lub wcinany, co dodaje estetyki i różnorodności tej roślinie.
Kwiaty
Kwiaty bzu są niewielkie i zebrane w podbaldachy oraz wiechy. Można je spotkać zarówno w formie siedzącej, jak i szypułkowej; rzadko występują z podsadkami czy przysadkami. Kwiaty mają promienisty kształt, a czasami zdarzają się również formy grzbieciste. Kielich składa się z 3 lub 5 zrosłych łat, a korona jest zrosłopłatkowa z rozpostartymi łatkami, które zwykle mają kolor biały lub kremowy. Kwiaty są obupłciowe i posiadają pięć pręcików o cienkich nitkach osadzonych u nasady płatków. Zalążnia kwiatu składa się z 3-5 owocolistków, a każdy z nich zawiera pojedynczy zalążek.
Owoce
Owoce bzu to niewielkie pestkowce przypominające jagody. Mogą mieć różne kolory – od czerwonego do czarnego – i zawierają od trzech do pięciu nasion. Nasiona mają kształt trójkątny lub elipsoidalny, a zarodek rozciąga się na całej długości nasion.
Systematyka i Pozycja Taksonomiczna
Bez należy do rodziny piżmaczkowatych (Adoxaceae), która jest kladem bazalnym w obrębie rzędu szczeciowców (Dipsacales). Współczesne systemy klasyfikacyjne takie jak APG uznają ten rodzaj za odrębny i istotny element flory. W przeszłości klasyfikacja była inna; w niektórych systemach rodzaj Sambucus zaliczano do przewiertniowatych (Caprifoliaceae) lub monotypowej rodziny bzowatych. Takie zmiany pokazują dynamiczny rozwój wiedzy na temat systematyki roślin.
Wykaz Gatunków
W obrębie rodzaju Sambucus wyróżnia się wiele gatunków, w tym:
- Sambucus adnata Wall. ex DC.
- Sambucus africana Standl.
- Sambucus australasica (Lindl.) Fritsch
- Sambucus canadensis L. – bez kanadyjski
- Sambucus nigra L. – bez czarny
- Sambucus ebulus L. – bez hebd
- Sambucus racemosa L. – bez koralowy
- Sambucus cerulea Raf.
- Sambucus sibirica Nakai
Zastosowanie Bzu
Bez ma wiele zastosowań w różnych dziedzinach. Niektóre gatunki są uprawiane jako rośliny ozdobne ze względu na swoje walory estetyczne – piękne kwiaty oraz owoce przyciągające wzrok ogrodników i miłośników florystyki. Bez czarny jest szczególnie ceniony ze względu na swoje jadalne owoce oraz właściwości zdrowotne. Owoce te są używane do produkcji syropów, dżemów oraz jako składnik napojów alkoholowych i bezalkoholowych.
Niemniej jednak warto pamiętać, że niektóre gatunki bzu są trujące i ich spożycie może prowadzić do poważnych problemów zdrowotnych. Dlatego przed wykorzystaniem jakiejkolwiek części rośliny należy upewnić się co do jej toksyczności oraz właściwego przygotowania.
Lecznicze Właściwości Bzu
Liczne gatunki bzu, takie jak Sambucus nigra czy Sambucus canadensis, są wykorzystywane w ziołolecznictwie ze względu na swoje właściwości lecznicze. Surowce uzyskiwane z tych roślin stosowane są w medycynie ludowej jako remedia na przeziębienia, grypy czy stany zapalne dróg oddechowych.
W tradycyjnej medycynie wiele preparatów op
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).