Zwójkowate
Wstęp
Zwójkowate, znane również jako zwójki czy zwójkówki, to rodzina motyli z podrzędu Glossata i infrarzędu różnoskrzydłych. Obejmuje blisko 10 900 opisanych gatunków, z których tylko niecałe 700 uznawane jest za szkodniki roślin. Gąsienice tych motyli prowadzą skryty tryb życia, żerując wewnątrz roślin lub w schronieniach utworzonych z przędzy, zwiniętych liści czy elementów podłoża. Dorosłe motyle są aktywne głównie w godzinach popołudniowych i wieczornych. Niniejszy artykuł ma na celu przybliżenie charakterystyki zwójkowatych, ich taksonomii, biologii, rozprzestrzenienia oraz znaczenia w ekosystemie i gospodarce.
Taksonomia zwójkowatych
Rodzina zwójkowatych klasyfikowana jest w monotypowej nadrodzinie Tortricoidea w obrębie Apoditrysia. Badania molekularne wskazują na jej monofiletyzm, jednak nie ma jednoznacznych informacji o najbliższych krewnych tej grupy. Niektórzy badacze sugerują, że mogą to być motyle z nadrodziny Cossoidea.
W 2014 roku znanych było około 10 900 gatunków zwójkowatych, sklasyfikowanych w 1111 rodzajach i 3 podrodzinach: Tortricinae, Olethreutinae oraz Chlidanotinae. Wśród nich najliczniej reprezentowane są Tortricinae, do której należy m.in. rodzaj Labidosa.
Opis morfologiczny
Motyle z rodziny zwójkowatych charakteryzują się niewielką głową, która jest grubo łuskowana na wierzchu, podczas gdy dolna część czoła pokryta jest krótkimi i przylegającymi łuskami skierowanymi ku górze. Narządy gębowe mają dobrze rozwiniętą ssawkę oraz zredukowane głaszczki szczękowe. Główne cechy głaszczków wargowych to ich trójczłonowa budowa oraz krótki, tępy człon szczytowy.
Skrzydła zwójkowatych są dobrze rozwinięte, choć u niektórych samic mogą być zredukowane. Rozpiętość skrzydeł w polskich gatunkach wynosi od 10 do 36 mm. Przednie skrzydła wielu gatunków mają silnie wygięty przedni brzeg, a u samców często formuje on tzw. okładkę kostalną. Desenie skrzydeł przednich różnią się między gatunkami i składają się z plam przynasadowych, przepasek środkowych oraz plamek zewnętrznych. Tylne skrzydła są szerokie i mniej żywo ubarwione niż przednie.
Narządy rozrodcze samców wykazują dużą różnorodność budowy. Edeagus z wezyką oraz walwy dłuższe niż szersze to cechy charakterystyczne dla tej rodziny. Samice mają pokładełko z płaskimi płatami, co stanowi jedyną apomorfię całej rodziny.
Biologia i cykl życia
Gąsienice zwójkowatych to zarówno monofagi jak i polifagi, żerujące na różnorodnych roślinach. Ich sposób odżywiania obejmuje minowanie liści oraz żerowanie wewnątrz roślin – na przykład w pączkach czy owocach – a także na powierzchni roślin ukrytych w stworzonych przez siebie schronieniach. Schronienia te mogą być wykonane z przędzy połączonej ze zwiniętymi liśćmi lub elementami podłoża, takimi jak piasek czy żwir.
Młodsze gąsienice mogą żerować inaczej niż starsze osobniki. Przepoczwarczenie odbywa się najczęściej w miejscu żerowania gąsienic, chociaż czasem zdarza się to poza miejscem ich aktywności życiowej. Imagines tych motyli są zazwyczaj aktywne po południu i wieczorem.
W Polsce zwójkowate mają od jednego do trzech pokoleń rocznie i można je spotkać od lutego aż do pierwszych przymrozków.
Rozprzestrzenienie zwójkowatych
Rodzina zwójkowatych jest kosmopolityczna, co oznacza, że występuje praktycznie na całym świecie. W Polsce odnotowano występowanie 452 gatunków tych motyli, co czyni je najbardziej różnorodną rodziną motyli w tym kraju (stan na 2011 rok). Bogactwo gatunkowe sprawia, że zwójkowate pełnią istotną rolę w lokalnych ekosystemach.
Znaczenie gospodarcze i ekologiczne
Wiele gatunków zwójkowatych uznawanych jest za szkodniki w leśnictwie i sadownictwie. W kontekście gospodarczym wymienia się aż 687 gatunków tych motyli, co plasuje je na trzecim miejscu pod względem liczby szkodników wśród wszystkich rodzin motyli. Znane szkodniki to m.in.: owocówka jabłkóweczka (Cydia pomonella), której gąsienice żerują na jabłkach; zwójka zieloneczka (Tortrix viridana), żyjąca na dębach; oraz zwójka sosnóweczka (Rhyacionia buoliana), która deformuje pędy sosen.
Z tego powodu monitorowanie populacji zwójkowatych oraz kontrola ich wpływu na uprawy są kluczowe dla ochrony rolnictwa i leśnictwa.
Zakończenie
Zwójkowate to niezwykle różnorodna i interesująca rodzina motyli o znaczeniu zarówno ekologicznym, jak i gospodarczym. Ich skryty tryb życia oraz zdolności adaptacyjne sprawiają, że są fascynującym obiektem badań entomologicznych. Zrozumienie biologii oraz ekologii tych organizmów jest kluczowe dla skutecznego zarządzania ich populacjami oraz minimalizowania szkód wyrządzanych przez nie w rolnictwie i leśnictwie.
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).